Nutritional behaviour among 11-15-year-old adolescents in Poland and their some health and social consequences
Prof. dr hab. n. med. Barbara Woynarowska, kierownik Katedry Biomedycznych Podstaw Rozwoju i Wychowania
Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego
Słowa: kluczowe: młodzież, zachowania żywieniowe, diety odchudzające, zdrowie subiektywne, urazy,
zachowania agresywne, obciążenie pracą szkolną
Key words: adolescents, nutritional behaviours, dieting for loosing weight, subjective health, injuries,
aggressive behaviour, overloading of school work
STRESZCZENIE
Przedstawiono wyniki badań ankietowych, przeprowadzonych w reprezentatywnej próbie młodzieży w wieku 11, 13 i 15 lat (N=6383), w 2002 r., w Polsce w ramach międzynarodowych badań HBSC (Health Behaviour in School-aged Children: A WHO Cross-national Collaborative Study). Omówiono częstość: spożywania 3 podstawowych posiłków w dniach szkolnych i w weekendy, posiłku w szkole w dniu badania, spożywania owoców, warzyw oraz słodyczy i napojów "soft drink", stosowania diet odchudzających oraz występowania głodu z powodu niedostatku jedzenia w rodzinie. Wykazano, że młodzież odżywiająca się regularnie, w porównaniu z rówieśnikami żywiącymi się nieregularnie, lepiej oceniała swoje zdrowie i zadowolenie z życia, rzadziej: odczuwała różne dolegliwości subiektywne, ulegała urazom, demonstrowała zachowania agresywne i miała poczucie dużego obciążenia pracą w szkole.
ABSTRACT
The paper presents results of questionnaire survey, carried out within the international study HBSC (Health Behaviour in School-aged Children: A WHO Cross-national Collaborative Study) among 11, 13 and 15-year-olds in Poland in 2002. Frequency of breakfast, lunch and supper during weekdays and weekend, school meals, consumption of fruits, vegetables, sweets and soft drinks, diet to lose weight and feeling hunger due to insufficiency food at home was analysed. It was showed that regular eaters better assess their health and life satisfaction, have less psychological and somatic complaints, less frequently were injured, demonstrated aggressive behaviours and felt overloaded of school work.
Istnieje wiele dowodów, że zrównoważona (zbilansowana) dieta sprzyja optymalnemu zdrowiu oraz rozwojowi fizycznemu i intelektualnemu w dzieciństwie i młodości (1). Zmniejsza ryzyko występowania w tej fazie życia takich zaburzeń jak próchnica zębów, niedokrwistość, otyłość, opóźnienie wzrastania i dojrzewania. Zdrowe żywienie w dzieciństwie i młodości sprzyja kontynuowaniu go w wieku dorosłym, co zmniejsza ryzyko chorób układu krążenia, nadciśnienia, cukrzycy typu 2 i osteoporozy (2). Równie ważna jest regularność i odpowiednia liczba posiłków, a zwłaszcza spożywanie śniadań. Brak tego posiłku prowadzi do przedpołudniowego zmęczenia, jest przyczyną zmniejszenia zdolności poznawczych (3). Uczucie głodu występujące u uczniów przy zbyt długich przerwach między posiłkami: zmniejsza zdolność do koncentracji uwagi, tempo pracy, zwiększa liczbę błędów, zwłaszcza matematycznych, nasila zmęczenie, powoduje obniżenie nastroju, rozdrażnienie i zły humor co może być przyczyną konfliktów z nauczycielami i rówieśnikami oraz zachowań agresywnych.
Okres dojrzewania, z punktu widzenia zachowań związanych z żywieniem, ma szczególne znaczenie. Zwiększa się zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze. Zmieniają się zachowania żywieniowe młodych ludzi w następstwie częstszego jadania poza domem, rozwijającej się potrzeby niezależności i zmniejszenia kontroli rodziców nad żywieniem (4). Nastolatki dokonują własnych, nie zawsze właściwych, wyborów produktów spożywczych, ulegając m.in. reklamom, modzie, wzorcom tworzonym przez rówieśników. Zmiany morfologiczne, poszukiwanie własnej tożsamości, powodują, że zmienia się obraz własnej osoby. Często nastolatki nie są zadowolone ze swego wyglądu zewnętrznego - sylwetki, masy ciała. Wyniki wcześniejszych badań własnych wskazują, że wśród młodzieży w wieku 15 lat 54% chłopców i 78% dziewcząt podało, że jest coś co chcieliby zmienić w swoim ciele (np. budowie, wyglądzie) (5). Nastolatki mają często trudności we właściwej ocenie swojej masy ciała i podejmują nieprawidłowe działania dla jej zmiany (6).
Celem pracy jest przedstawienie wyników badań młodzieży w wieku 11-15 lat, dotyczących:
1. Zachowań związanych z żywieniem: częstość spożywania posiłków, wybranych produktów spożywczych, odczuwania głodu z powodu ubóstwa rodziny, stosowania diet i innych działań w celu schudnięcia, w zależności od miejsca zamieszkania, płci i wieku.
2. Związku między regularnością spożywania przez młodzież posiłków a jej zdrowiem subiektywnym, zadowoleniem z życia, występowaniem urazów i zachowań agresywnych oraz postrzeganiem pracy związanej ze szkołą.
Badane osoby
Zbadano trzy grupy młodzieży w średnim wieku: 11,7 lat (uczniowie klas V szkół podstawowych), 13,7 lat (klasa I gimnazjum) i 15,7 lat (klasa III gimnazjum). Była to próba reprezentatywna, ogólnopolska, dobrana metodą losowania dwustopniowego, zespołowego ze stratyfikacją na miejsce zamieszkania (miasto-wieś). W pierwszym etapie wylosowano 48 powiatów (13% spośród 368), po 2-4 powiaty w każdym województwie. W drugim etapie losowano w każdym powiecie odpowiednią liczbę klas ze sporządzonych list tych klas. Ogółem zbadano 6383 osoby, w tym: 3204 chłopców, 3179 dziewcząt; 3975 osób zamieszkujących w mieście i 2408 na wsi.
Metoda
Badania wykonano w ramach kolejnej serii międzynarodowych badań nad zachowaniami zdrowotnymi młodzieży szkolnej, realizowanych we współpracy z Biurem Regionalnym dla Europy Światowej Organizacji Zdrowia (HBSC - Health Behaviour in School-aged Children: A WHO Cross-national Collaborative Study)2.
Narzędziem badawczym był standardowy, międzynarodowy (anonimowy) kwestionariusz, zmodyfikowany w 2001 r. z udziałem wszystkich członków sieci HBSC. W Polsce został on zaadaptowany i sprawdzony w badaniach pilotażowych zgodnie z międzynarodowym protokołem badawczym. W niniejszej pracy analizowano odpowiedzi na pytania dotyczące3:
1. Zachowań związanych z żywieniem:
- Jak często zwykle zjadasz śniadanie (pierwszy posiłek) tzn. coś więcej niż szklankę mleka, herbaty lub innego napoju w dniach szkolnych i dniach weekendu?
- Jak często zwykle zjadasz w środku dnia obiad i kolację tzn. coś więcej niż jakiś napój lub przekąskę w dniach szkolnych i dniach weekendu?
- Ile razy w tygodniu zwykle zjadasz owoce, warzywa, słodycze (cukierki lub czekoladę), pijesz coca-colę lub inne słodkie na poje gazowane?
- Czy obecnie stosujesz dietę lub robisz coś innego aby schudnąć?
- Niektórzy uczniowie przychodzą rano do szkoły lub kładą się wieczorem spać głodni, ponieważ w domu jest zbyt mało je dzenia. Jak często tobie się to zdarza?
2. Zdrowia subiektywnego i zadowolenia z życia:
- Czy uważasz, że twoje zdrowie jest: bardzo dobre, dobre, "takie sobie", złe?
- Jak często w ostatnich 6 miesiącach odczuwałeś wymienio- ne dolegliwości: ból głowy, ból brzucha, przygnębienie, roz- drażnienie lub zły humor, zdenerwowanie?
- Ocena zadowolenia z obecnego życia według skali punkto- wej H. Cantril: od 0 pkt. - życie najgorsze jakie może być do 10 pkt. - życie najlepsze jakie może być; przyjęto, że 6 pkt. i więcej oznacza wysoki poziom zadowolenia z życia.
3. Występowania urazów i zachowań agresywnych:
- Ile razy w ostatnich 12 miesiącach doznałeś urazu, z powo- du którego musiałeś być leczony przez lekarza lub pielę- gniarkę?
- Ile razy w ostatnich 12 miesiącach uczestniczyłeś w bójkach?
- Jak często uczestniczyłeś w dręczeniu innych uczniów w szkole w ostatnich kilku miesiącach?
4. Postrzegania pracy związanej ze szkołą:
- W jakim stopniu czujesz się obciążony pracą szkolną, którą musisz wykonać?
- W jakim stopniu zgadzasz się ze stwierdzeniami: praca zwią- zana ze szkołą jest trudna; praca związana ze szkołą jest męcząca (odpowiedzi w pięciostopniowej skali Likerta od zdecydowanie zgadzam się do zdecydowanie nie zgadzam się).
Badania w wylosowanych klasach przeprowadzili w lutym i marcu 2002 r. odpowiednio dobrani i przeszkoleni ankieterzy, zgodnie z międzynarodowym protokołem badawczym. Istotność różnic badano za pomocą testu Chi-kwadrat.
Wyniki i ich omówienie
1. Częstość spożywania podstawowych posiłków oraz wybranych produktów
Trzy podstawowe posiłki (śniadanie, obiad i kolację), we wszystkich dniach tygodnia, spożywało tylko 47,5% badanych (53,3% chłopców i 41,6% dziewcząt) i z wiekiem odsetek regularnie spożywającej posiłki młodzieży systematycznie zmniejszał się (11 lat - 57,2%, 13 lat - 46,5%, 15 lat 39,1% - p<0,001). W żadnym dniu tygodnia nie spożywało wszystkich trzech posiłków 9,3% nastolatków.
W tabeli 1 podano dane o częstości spożywania trzech podstawowych posiłków w dniach szkolnych i weekendu.
W dniach szkolnych codziennie spożywało śniadanie 69,0% nastolatków, nieco więcej kolację - 72,5%, a 80,2% obiad. Nigdy nie jadło tych posiłków odpowiednio 13,9%, 5,2% i 3,5%. Młodzież w mieście, częściej niż na wsi jadła codziennie śniadania (p<0,05 tylko u dziewcząt) i obiady (p<0,001 u chłopców). Częstość spożywania kolacji w obu środowiskach była podobna. Dziewczęta, w porównaniu z chłopcami, rzadziej jadły codziennie śniadanie i kolację (p<0,001). Z wiekiem u dziewcząt systematycznie zmniejszał się odsetek zjadających codziennie wszystkie posiłki i w największym stopniu dotyczyło to kolacji. U chłopców podobne zmiany z wiekiem dotyczyły tylko śniadań (p<0,001).
W czasie weekendu znacznie większy niż w dniach szkolnych odsetek młodzieży spożywał, w obu dniach, wszystkie trzy posiłki. Nadal, poza kolacjami, utrzymywały się różnice między młodzieżą w mieście i na wsi (na niekorzyść tej ostatniej), zmniejszały się różnice zależne od płci (również poza kolacją). Dziewczęta starsze, podobnie jak w dniach szkolnych, rzadziej niż chłopcy spożywały wszystkie posiłki w obu dniach weekendu.
W dniu badania posiłek w szkole (drugie śniadanie lub obiad) zjadło tylko 74,1% badanych, częściej uczniowie na wsi i dziewczęta (odwrócone proporcje w stosunku do analizowanych wyżej danych), młodsi niż starsi (tab. 1).
W tabeli 2 przedstawiono dane o częstości spożywania przez młodzież wybranych produktów spożywczych.
Codziennie (1 raz lub częściej) spożywało owoce tylko 46,1%, a warzywa 36,4% nastolatków; jeden raz w tygodniu lub rzadziej zjadało je odpowiednio 11,3% i 19,3%. Istotnie statystycznie częściej spożywała je młodzież w mieście niż na wsi, dziewczęta niż chłopcy, uczniowie młodsi niż starsi (p<0,001).
Wśród analizowanych produktów niekorzystnych dla zdrowia często (1 raz dziennie lub częściej) jadło słodycze (cukierki lub czekoladę) 36,4%, a piło coca-colę i inne napoje gazowane 25,4%. Oba te produkty spożywały częściej nastolatki w mieście (p<0,001). Nie stwierdzono różnic zależnych od płci w odniesieniu do słodyczy; chłopcy częściej pili napoje typu "soft drinks".
2. Inne zachowania związane z żywieniem
Diety lub inne działania w celu schudnięcia podejmowało 14,4% nastolatków, a 20,7% podało, że ich nie stosują, ale powinni trochę schudnąć. Istotnie statystycznie częściej (p<0,01) odchudzały się nastolatki w mieście (15,2%) niż na wsi (13,2%). Dziewczęta odchudzały się dwukrotnie częściej niż chłopcy (odpowiednio 19,9% i 8,9%) i uważały, że powinny schudnąć (26,8% i 14,7%). Z wiekiem częstość odchudzania się i przekonania o jego potrzebie u dziewcząt systematycznie zwiększały się. U chłopców natomiast, większy niż u dziewcząt był odsetek uważających, że powinni przytyć (odpowiednio 14,9% i 10,3%) i z wiekiem odsetek przekonanych co do tego systematycznie zwiększał się (11-latki - 10,8%, 15-latki - 20,5%), a zmniejszał się odsetek odchudzających się i przekonanych o potrzebie schudnięcia (tab. 3).
Na pytanie jak często zdarza się, że przychodzisz do szkoły lub kładziesz się wieczorem spać głodny ponieważ w domu jest zbyt mało jedzenia 90,7% młodzieży odpowiedziało, że nie zdarza się to nigdy, a 1,8%, że często i zawsze (tab. 3). Istotnie statystycznie częściej głód z powodu ubóstwa rodziny odczuwała młodzież na wsi i chłopcy (p<0,001); najczęściej zdarzało się to 11-latkom.
3. Regularność żywienia a zdrowie subiektywne, występowanie urazów i zachowań agresywnych oraz postrzeganie pracy związanej ze szkołą
Badanych uczniów podzielono na dwie grupy: żywiących się regularnie (N=2689) tzn. spożywających we wszystkich dniach szkolnych 3 posiłki (śniadanie, obiad i kolację); żywiących się nieregularnie (N=3154) tzn. pozostałych, nie spełniających ww. warunku. W analizie zmiennych charakteryzujących zdrowie subiektywne, występowanie urazów i zachowań agresywnych oraz postrzeganie przez młodzież pracy związanej ze szkołą wzięto pod uwagę skrajne wskaźniki (kategorie odpowiedzi) - tab. 4.
Młodzież, która odżywiała się regularnie, w porównaniu z odżywiającymi się nieregularnie, istotnie statystycznie (p<0,001):
- częściej oceniała swoje zdrowie jako bardzo dobre (odpowiednio 48,9% i 35,0%), a rzadziej jako "takie sobie" i złe (10,7% i 17,8%);
- rzadziej występowały u niej subiektywne dolegliwości somatyczne (bóle głowy i brzucha) i psychologiczne (przygnębienie, rozdrażnienie i zły humor, zdenerwowanie); największe różnice między grupami dotyczyły zdenerwowania (często odczuwało je 29,5% regularnie i 40,5% nieregularnie żywiących się);
- częściej była zadowolona ze swego obecnego życia (wysoki poziom zadowolenia podało odpowiednio 85,3% i 75,3%).
Wśród regularnie odżywiających się nastolatków rzadziej w ostatnich 12 miesiącach występowały urazy wymagające pomocy lekarza lub pielęgniarki, rzadziej też przejawiali takie zachowania agresywne jak uczestnictwo w bójkach i dręczeniu innych uczniów w szkole (tab.4).
Uczniowie regularnie zjadający wszystkie trzy posiłki w dniach szkolnych lepiej postrzegali swe zadania związane z pracą w szkole niż ich rówieśnicy odżywiający się nieregularnie, tzn. rzadziej (p<0,001):
- mieli poczucie bardzo dużego obciążenia pracą szkolną (odpowiednio 10,4% i 11,3%);
- uważali (zgadzali się ze stwierdzeniem), że praca związana ze szkołą jest trudna (47,8% i 51,5%) lub męcząca (53,9% i 59,6%).
Dyskusja
Wyniki badań przeprowadzonych w ogólnopolskiej, reprezentatywnej próbie młodzieży w wieku 11-15 lat wykazały, że tylko mniej niż połowa (47,5%) odżywia się regularnie (zjada codziennie 3 podstawowe posiłki), a co czwarty nastolatek nie je posiłku w szkole. Z wiekiem odsetki odżywiających się regularnie zmniejszają się. Zbyt mała liczba spożywanych posiłków może być przyczyną częstego uczucia głodu. Stwierdzono, że w dniach weekendu następuje wyraźna poprawa regularności spożywania posiłków, co zapewne wynika z obecności rodziców w domu i lepszej organizacji żywienia w rodzinie.
Mniej niż połowa młodzieży spożywa codziennie (jeden raz lub częściej) owoce, a tylko 1/3 warzywa. Równocześnie co trzeci nastolatek zjada codziennie słodycze, a co czwarty słodkie napoje typu "soft drinks". Konsumpcja tych produktów (tzw. puste kalorie) może konkurować ze spożyciem niezbędnych produktów (6) i zwiększać ryzyko otyłości (7).
Głód z powodu niewystarczającej ilości jedzenia w domu odczuwało czasem 7,5%, a często lub zawsze 1,8% młodzieży. Odsetki te są niewielkie w stosunku do znacznie większych rozmiarów ubóstwa w Polsce. Uzyskane wyniki można interpretować w dwojaki sposób. Po pierwsze nawet w ubogich rodzinach dzieci są chronione przed głodem przez rodziców. Niektórzy autorzy rozróżniają pojęcie "głodu rodziny" (ang. family hunger), gdy brak dostatecznej ilości jedzenia dotyczy dorosłych jej członków, a dzieci nie cierpią zwykle głodu oraz "głód dziecka" (ang. severe child hunger), gdy niedostatek żywności dotyczy dzieci i powoduje zmniejszenie liczby posiłków lub ich opuszczanie (9). Po drugie głód jest często ukrywany przez dzieci i dorosłych nawet w rodzinach, w których ewidentne są oznaki ubóstwa (9); wyniki badań pilotażowych wykazały, że pytanie o głód było dla młodzieży w Polsce drażliwe.
Wyniki badań wskazują na różnice w zachowaniach żywieniowych w zależności od płci i miejsca zamieszkania, które ilustruje poniższe zestawienie:
Nowym problemem zdrowotnym są zachowania związane z kontrolowaniem masy ciała. Prawie połowa nastoletnich dziewcząt stosuje dietę lub inne działania w celu schudnięcia (19,9%) lub uważa, że powinna trochę schudnąć (26,8% - "potencjalne" kandydatki do odchudzania). Odsetek takich dziewcząt zwiększa się z wiekiem, w okresie gdy fizjologicznym zjawiskiem są zwiększone przyrosty masy ciała, "zabezpieczające" ich prawidłowy rozwój płciowy. Jest to efekt rozpowszechnianego od lat 60. XX wieku, w krajach Zachodu, a w ostatniej dekadzie również w Polsce, ideału szczupłego ciała (określanego terminem "tyranii szczupłego ciała"), lansowanego przez mass media (10). Do tego ideału dążą również nastolatki. Odchudzające się dziewczęta stosują często diety eliminacyjne i z tego względu takie zachowanie należy uznać za ryzykowne dla zdrowia (11).
Chłopcy częściej niż dziewczęta uważają, że powinni przytyć i odsetek przekonanych co do tego zwiększa się z wiekiem. Oznacza to, że dojrzewający chłopcy postrzegają swoją masę ciała jako zbyt małą i często podejmują działania dla jej zwiększenia (6). Takie praktyki "budowania ciała" są też związane ze społeczną koncepcją atrakcyjnej, pożądanej męskiej "fizyczności" we współczesnej kulturze, lansowanej także w Polsce przez mass media i reklamy.
Wyniki badań dostarczyły argumentów, że regularne spożywanie posiłków, zapobiegające stanom uczucia głodu, ma korzystny wpływ na samopoczucie i zdrowie młodzieży. Wykazano, że młodzież, która w dniach szkolnych odżywia się regularnie lepiej ocenia swoje zdrowie, jest bardziej zadowolona z życia oraz rzadziej odczuwa różnorodne, charakterystyczne dla tego okresu życia subiektywne dolegliwości (bóle głowy i brzucha, przygnębienie, rozdrażnienie i zły humor oraz zdenerwowanie). W piśmiennictwie nie znaleziono badań dotyczących związku między regularnością żywienia a zdrowiem subiektywnym u młodzieży w przeciętnej populacji. Liczne wyniki badań przeprowadzonych w rodzinach, w których był niedostatek jedzenia wykazały, że u dzieci w wieku szkolnym, które odczuwały głód często występowały bóle głowy i brzucha (12) oraz stany lękowe i objawy depresji (9). Dolegliwości te i objawy te występowały także, gdy głód był okresowy.
U młodzieży regularnie odżywiającej się rzadziej występują urazy i zachowania agresywne. Ma ona także mniejsze poczucie obciążenia pracą szkolną, rzadziej postrzega ją jako trudną i męcząca. Należy przypuszczać, że towarzyszące regularnemu żywieniu się lepsze samopoczucie i większa zdolność do koncentracji uwagi mogą sprzyjać zachowaniu bezpieczeństwa, pozytywnemu podejściu do pracy szkolnej i dobrym relacjom z rówieśnikami. Kwestia ta wymaga pogłębionych analiz i dalszych badań.
Wnioski
1. U młodzieży w okresie dojrzewania występuje wiele nieprawidłowości w zakresie zachowań żywieniowych, w tym zwłaszcza zbyt mała regularność spożywania posiłków, rzadkie spożywanie owoców i warzyw. W szczególnie niekorzystnej sytuacji są dziewczęta, 15-latki i młodzież na wsi.
2. Nieregularność i zbyt mała liczba posiłków wpływa niekorzystnie na zdrowie subiektywne młodzieży, jej zadowolenie z życia, a także zwiększa ryzyko urazów, zachowań agresywnych oraz poczucie obciążenia pracą szkolną. Wyniki te powinny zmobilizować rodziców i szkoły do działań dla zapewnienia uczniom regularnego żywienia, w tym posiłku w szkole.
3. Nastoletnie dziewczęta ulegają lansowanym przez mass media wzorcom ideału szczupłej sylwetki i co piąta podejmuje działania w celu schudnięcia, w okresie, w którym odpowiednie żywienie i masa ciała są warunkiem prawidłowego rozwoju płciowego.
4. Pozytywnym zjawiskiem jest to, że mimo istniejącej w Polsce dużej sfery ubóstwa, odsetek młodzieży, która z powodu niedostatku żywności w domu odczuwała głód jest stosunkowo niewielki.
5. Znajomość zachowań młodzieży związanych z żywieniem oraz monitorowanie zmian w tym zakresie powinna stanowić punkt wyjścia do programowania m.in. edukacji zdrowotnej w szkole i edukacji rodziców. Obowiązkiem lekarzy sprawujących profilaktyczną opiekę zdrowotną nad dziećmi i młodzieżą w wieku szkolnym powinno być, większe niż dotychczas, zainteresowanie sposobem żywienia, w tym jego regularnością i stosowaniem diet odchudzających, a także zwracanie uwagi na dzieci z rodzin żyjących w trudnych warunkach ekonomiczno-społecznych, które mogą odczuwać głód i inne skutki z nim związane.
Piśmiennictwo:
1. Centers for Disease Control and Prevention. Guidlines for school health programs to promote lifelong healthy eating. J Sch Health 1998, 67: 9-26.
2. World Health Organization. Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases. Report of a Joint WHO/FAO Expert Consultation. World Health Organization Technical Report Series 916.Geneva, WHO 2003.
3. Pollitt E, Mathews R. Breakfast and cognition: an integrative summary. Am J Clin Nutr 1998, 50: 49-57.
4. Thomas J. Food choices and preferences of schoolchildren. Proc Nutr Soc 1990, 50: 49-57.
5. Woynarowska B, Mazur J. Zdrowie młodzieży szkolnej w Polsce. Zachowania zdrowotne i samoocena zdrowia. Warszawa, Wydział Pedagogiczny UW 1999.
6. Kilpatric M, Ohannessian C, Bartholomew JB. Adolescent weight management and perceptions: an analysis of the National Longitudinal Study of Adolescent Health. J Sch Health 1999, 69: 148-152.
7. Harnack L, Stang J, Story M. Soft drink consumption among US children and adolescents: nutritional consequences. J Am Diet Assoc 1999, 99: 436-441.
8. Ludwig DS, Peterson KE, Gortmaker SL. Relation between consumption of sugar-sweetened drinks and childhood obesity: a prospective, observational analysis. Lancet 2001, 357: 505-508.
9. Weinreb L, Wehler Ch, Perloff J i wsp. Hunger: Its impact on childrenŐs health and mental health. Pediatrics 2002, 110: 41.
10. Melosik Z. Tyrania szczupłego ciała i jej konsekwencje. W: Melosik Z (red). Ciało i zdrowie w społeczeństwie konsumpcji. Toruń-Poznań, Edytor. 1999, 139-158.
11. Woynarowska B, Mazur J. Używanie substancji psychoaktywnych i inne zachowania ryzykowne dla zdrowia u młodzieży w wieku 11-15 lat w Polsce w 2002 roku. Alkoh. Narkom. (w druku).
12. Alaimo K, Olson CM, Frongillo EA. Food insufficiency and American school-aged childrenŐŐ cognitive, academic and psychosocial development. Pediatrics 2001, 108: 44-53.
