Wiedza i doświadczenie.
Jesteśmy z Państwem od 2000 roku.

Zaloguj się, żeby rejestrować się na seminaria i zbierać punkty         >

Epidemiologia chorób alergicznych u dzieci w Polsce

Epidemiology of Childhood Allergic Diseases in Poland

Dr n. med. Krzysztof Pisiewicz, Dr n. med. Zbigniew Doniec, Lek. med. Małgorzata Wanat-Krzak, Klinika Alergologii i Pneumonologii Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Rabce Zdroju Kierownik Kliniki: Prof. dr hab. n. med. Ryszard Kurzawa

Słowa kluczowe: wystąpowanie astmy, atopowego zapalenia skóry, alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa, dzieci
Key words: prevalence of asthma, allergic rhinitis, atopic dermatitis, children


Punktem wyjścia do wszelkich działań medycznych musi być właściwa ocena sytuacji epidemiologicznej dającej obraz skali problemów zdrowotnych związanych z określoną jednostką chorobową. Do oceny natężenia chorób w populacji posługujemy się negatywnymi miernikami stanu zdrowia. Należy do nich chorobowość, która opisuje liczbę osób chorujących wcześniej i tych, którzy zachorowali w określonym okresie czasu, zazwyczaj w okresie ostatnich 12 miesięcy. Jeśli odnosi się to do dłuższego okresu czasu to nazywamy ją chorobowością okresową. Jeśli przedstawia informacje o wszystkich chorych, którzy chorowali kiedykolwiek w swoim życiu do czasu badania to nazywamy ją chorobowością skumulowaną lub zbiorczą. Aby można było porównywać populacje o różnych liczebnościach mierniki stanu zdrowia wyrażane są w postaci liczb względnych, czyli współczynników.

Choroby alergiczne są najczęstszymi chorobami przewlekłymi wieku rozwojowego. W Polsce choruje około 20% populacji dziecięcej, a w niektórych regionach Polski 29% (tab. 1). Najwięcej i najczęściej mówi się o astmie, ale nie można zapominać o atopowym zapaleniu skóry i alergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa. W ostatnich latach wzrost częstości występowania chorób alergicznych takich jak astma, atopowe zapalenie skóry czy alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa jest szczególnie wyraźny w krajach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej.

Astma oskrzelowa należy do najczęstszych chorób o charakterze przewlekłym na świecie. Wyniki badań epidemiologicznych świadczą o tym, że w tej grupie wiekowej częstość występowania astmy wyraźnie zwiększyła się w ostatnich latach. O skali problemu świadczy fakt, że w krajach rozwiniętych leczenie astmy pochłania do 2% wszystkich nakładów na opiekę zdrowotną. Dlatego coraz więcej uwagi poświęca się chorobom alergicznym jako głównemu czynnikowi, który kształtuje wydatki na służbę zdrowia. Szacuje się, że roczna suma kosztów pośrednich i bezpośrednich chorób alergicznych sięga w Europie 29 miliardów ECU, w tym najwięcej astmy 20 miliardów ECU (8).

Pod koniec lat 90 ubiegłego stulecia opublikowano wyniki Międzynarodowego Badania nad Występowaniem Astmy i Alergii w Dzieciństwie (ISAAC - International Study on Asthma and Allergies in Childhood). Według wspólnego protokołu, a więc przy zastosowaniu jednolitej metodyki, przebadano 257 800 dzieci w wieku 6-7 lat i 463 801 dzieci 13-14 letnich w 56 krajach na wszystkich kontynentach - tabela 2 (26). Wyniki badań ISAAC przeprowadzonych w Polsce pokazały, że częstość występowania astmy wśród dzieci z Krakowa i Poznania w wieku 13-14 lat 2,4% jest zbliżona do takich państw jak, Łotwa - 4,3%, Estonia - 2,5%, Rumunia - 3,7% czy Rosja 2,4% (15). Częstość występowania astmy u dzieci znacznie różniła się w poszczególnych populacjach. Była najniższa w krajach Europy Wschodniej, Grecji, Indiach i nie przekraczała 4%. Wśród dzieci najczęściej  astmę  rozpoznawano w Australii - 32,2%, Nowej Zelandii - 26,3%  i Wielkiej Brytanii - 22,8%.

Badanie nad występowaniem chorób alergicznych przeprowadzone pod patronatem Polskiego Towarzystwa Alergologicznego dostarczyło  informacji o chorobowości z powodu astmy wśród dzieci i młodzieży w jedenastu regionach Polski (17). W badaniu, w którym objęto 2988 dzieci i młodzieży w wieku od 3 do 16 lat częstość astmy wynosiła 8,6%. Stwierdzono jednak istnienie znacznych różnic regionalnych. Najrzadziej astmę u dzieci rozpoznawano w regionie białostockim - 2,8%, a najczęściej w gdańskim - 13,0%. Należy tu zwrócić uwagę na metodologię badania, w którym eksperci ośrodków biorących udział w badaniu weryfikowali wątpliwe odpowiedzi badanych na pytania ankieterów wypełniających kwestionariusze na podstawie dokumentacji medycznej. W konsekwencji takiego podejścia częstość astmy w tym badaniu epidemiologicznym była wyższa od innych, prowadzonych wcześniej w Polsce badaniach epidemiologicznych.

Zakładając, że częstość występowania astmy w tej grupie wiekowej wynosi 8,6% na bazie danych GUS za rok 2002 można szacować, że wśród 7 milionów dzieci w Polsce w wieku 0-14 lat ponad 600 tysięcy choruje na astmę. Liczba chorych w grupie 15-19 lat zbliża się do 290 tysięcy. Dane te pokazują jakim problemem medycznym i społecznym jest astma w naszym kraju.

Z drugiej jednak strony warto przypomnieć, że wcześniejsze badania na występowaniem astmy u dzieci prowadzone w Polsce od połowy lat sześćdziesiątych, wykazały że chorobowość dzieci z powodu astmy nie zmieniała się w ostatnim trzydziestoleciu i nie jest jeszcze tak wysoka jak w krajach Unii Europejskiej. Według większości autorów częstość występowania astmy u dzieci nie przekraczała 5%. (1, 2, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 18, 19, 20, 21, 24)

W wielu badaniach stwierdzono, że odsetek dzieci z objawami ze strony układu oddechowego typowymi dla astmy jest wyższy niż odsetek dzieci z rozpoznaną astmą. Powszechnie uważa się, że wszystkie przypadki nawracającej obturacji oskrzeli u dzieci powinno się traktować jako prawdopodobną astmę do czasu, aż nie zostanie ustalona inna jej przyczyna. (2)

Wyniki badania dzieci ze Starachowic przeprowadzone dwukrotnie w latach 1988 i 1999 wskazują, że w ostatnich latach, przynajmniej w niektórych ośrodkach, uległa znacznej poprawie diagnostyka chorób alergicznych u dzieci. W 1999 roku rozpoznawano statystycznie istotnie częściej w porównaniu do 1988 roku choroby o podłożu atopowym takie jak astma (7,0% w porównaniu do 2,6%), alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa (15,2 v. 4,0%) i atopowe zapalenie skóry (15,8 % v. 0,9%). (20)

Badania nad występowaniem atopowego zapalenia skóry u dzieci nie są łatwe ponieważ w badaniu epidemiologicznym trudno ustalić rozpoznanie według ogólnie przyjętych dokładnie określonych kryteriów.  Dlatego też w poszczególnych badaniach autorzy opisywali swoje wyniki z dużą dowolnością od zmian skórnych przez wyprysk dziecięcy po atopowe zapalenie skóry. Należy też pamiętać, że choroba ta rozwija się w pierwszy latach życia dziecka, u 57% chorych w pierwszym roku życia, a u około 90% do 5 roku życia (22), a zazwyczaj przedmiotem zainteresowania są dzieci w wieku szkolnym i w tej sytuacji wyniki zależą od często zawodnej pamięci rodziców badanych dzieci. Cytowane wcześniej badania ISAAC wykazują, że częstość występowania AZS różni się w poszczególnych krajach.

Z zestawienia (tab. 3) dostępnego piśmiennictwa polskiego wynika, że częstość występowania alergicznych chorób skóry zawiera się w bardzo szerokich granicach od 0,2% do 36,8%.

Badanie Polskiego Towarzystwa Alergologicznego przeprowadzone wg jednolitych zasad na terenie całego kraju dostarczyło informacji o częstości występowania atopowego zapalenia skóry. Ogółem w grupie 3-16 lat atopowe zapalenie skóry stwierdzono u 4,7% dzieci. Różnice w częstości występowania AZS skóry pomiędzy chłopcami i dziewczętami były nieznaczne - odpowiednio 4,9% i 4,6%. Atopowe zapalenie skóry było rozpoznawane najczęściej wśród dzieci z regionu łódzkiego - 9,1%, a najrzadziej w regionie wrocławskim 1,8% (17).

Badania epidemiologiczne prowadzone w Starachowicach pokazują jak w ostatnich latach poprawia się diagnostyka atopowego zapalenia skóry. W 1988 roku tylko 0,9% zbadanych miała postawione to rozpoznanie podczas gdy w roku 1999 15,8 %. (20)

Bardzo trudna jest diagnostyka epidemiologiczna alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa. Jest to objaw tak powszechny, że często umyka uwadze respondentów, a diagnostyka różnicowa w warunkach badania terenowego jest praktycznie niemożliwa. Według dostępnych danych z piśmiennictwa polskiego (tab. 4 ) częstość występowania tej choroby zawiera się w bardzo szerokich granicach od 0,4% do 34,5%. Bardziej realistyczne wydają się wyniki badania przeprowadzonego pod patronatem PTA (17). Ogółem w grupie 3-16 lat katar sienny stwierdzono u 8,9% dzieci. Chorobę tę częściej rozpoznawano u chłopców niż u dziewcząt - odpowiednio 10,3% i 7,5%. Katar sienny rozpoznawano najczęściej wśród dzieci z regionu gdańskiego - 13,3%, a najrzadziej w regionie poznańskim 5,1%.

Wiele dzieci, u których choroba rozpoczęła się w pierwszych latach, będzie chorowało przez całe życie. Dotychczasowy stan wiedzy nie pozwala wprawdzie na wyliczenie wszystkich czynników odpowiedzialnych za wystąpienie choroby i jej dalszy przebieg, dostarcza jednak wystarczająco dużo informacji o czynnikach ryzyka, których wyeliminowanie zmniejsza prawdopodobieństwo zachorowania (7, 14).

Można więc założyć, że chorobowość dzieci a w konsekwencji dorosłych może ulec zmniejszeniu, jeśli właściwe postępowanie profilaktyczne i lecznicze zostanie wprowadzone odpowiednio wcześnie, czyli u matek w ciąży i u dzieci w pierwszym okresie życia. Postępy medycyny, coraz wyższy poziom wykształcenia lekarzy, wprowadzanie nowych metod diagnostycznych, dostęp do leków nowej generacji przy równoczesnym wdrażaniu zasad profilaktyki stwarza szansę, że w Polsce będziemy mogli zapobiec epidemii XXI wieku jakimi są na świecie choroby alergiczne.

Piśmiennictwo:
1. Bartkowiak M, Alkiewicz J, Maciejczyk, Surmańska-Olejniczak K, Kyclar W. Występowanie astmy oskrzelowej i objawów chorób układu oddechowego u dzieci miasta Poznania w wieku 7-18 lat. Post Aerozoloterapii 1996: 2: 73-83.
2. Bręborowicz A, Światły A. Astma oskrzelowa jako choroba zbyt rzadko rozpoznawana u dzieci. Pneumonol Alergol Pol 1994: 62, 7-8: 424-428.
3. Bręborowicz A, Burchardt B, Pieklik H. Astma, alergiczny nieżyt nosa i atopowe zapalenie skóry u dzieci w wieku szkolnym. Pneumonol Alergol Pol 1995: 63, 3-4: 157-161.
4. Bręborowicz A, Pieklik H, Burchardt B. Ocena częstości występowania nadwrażliwości na alergeny wziewne u dzieci szkolnych na podstawie testów skórnych. Pediatria Polska 1996: LXXI, 1:11-14.
5. Bręborowicz A, Światły A, Alkiewicz J, Moczko J. Występowanie chorób alergicznych u dzieci szkolnych miasta Poznania w świetle badań epidemiologicznych ISAAC. Nowa Pediatria 1998; 6:6-9.
6. Bukowczan Z, Kurzawa R, Pisiewicz K. Częstość występowania astmy oskrzelowej u dzieci w Polsce. Alergia Astma Immunol 1996, 1: 20-24.
7. Bukowczan Z, Kurzawa R. Przyczyny wzrostu częstości występowania chorób alergicznych. Czy można im zapobiegać. Acta Peumonol et Alergologica Ped 1999, 2, 2: 21-26.
8. European Allergy White Paper. The UCB Institute of Allergy 1997.
9. Gniazdowska B, Jefimow A. Badania epidemiologiczne nad chorobami alergicznymi wśród wiejskich i miejskich dzieci w wieku szkolnym w Polsce. Polski Tygodnik Lekarski 1990; 45, 42-44: 854-860.
10. Jędrychowski W, Flak E. Effects of air quality on chronic respiratory symptoms adjusted for sallergy among preadolescent children. Eur Respir J 1998; 11 1312-1318.
11. Kamer B, Zielińska W, Raczyńska J, Saobczyńska K. Częstość występowania chorób alergicznych u niemowląt i młodszych dzieci w populacji łódzkiej. Ped Pol 1999, 7: 665-668.
12. Kardas-Sobantka D, Stańczyk A, Kubik M. Częstość występowania objawów astmy oskrzelowej wśród młodzieży licealnej w Łodzi. Alergia Astma Alergologia, 2000. 5(1):51-55.
13. Kycler A, Korytowska A, Kościsz M, Alkiewicz J, Bręborowicz A. Ocena częstości występowania chorób układu oddechowego i chorób alergicznych u dzieci szkolnych w Trzciance. Nowa Pediatria 2000, 5: 23-27.
14. Liebhart J. Które z atrybutów Ńzachodniego stylu życiaÓ można obwiniać za wzrost zachorowań na astmę oskrzelową? Alergia Astma Immunologia 2000, 5(2): 89-92.
15. Lis G, Bręborowicz A, Światły A, Pietrzyk JJ, Alkiewicz J, Moczko J. Występowanie chorób alergicznych u dzieci szkolnych w Krakowie i Poznaniu (na podstawie badań ankietowych ISAAC). Pneumonol Alergol Pol. 1997, 65: 621-627.
16. Majkowska-Wojciechowska B, Laskowska B, Wojciechowski Z, Kowalski ML. Występowanie alergii wśród dzieci łódzkich szkół podstawowych: związek z warunkami środowiska domowego i szkolnego. Alergia Astma Immunologia 2000, 5(1): 115-122.
17. Małolepszy J, Liebhardt J, Wojtyniak B, Pisiewicz K, Płusa T. Występowanie chorób alergicznych w Polsce. Alergia Astma Immunologia 2000, 5(1): 163-169.
18. Marek A, Bako W, Bąkowska A, Brodzicki J, Liberek A, Onasz-Manitius M, Radys W, Szumera M, Korzon M. Ocena częstości występowania chorób alergicznych u dzieci szkolnych w Gdańsku. Pediatria Polska 1995, 9: 91-93.
19. Obtułowicz K, Kwiecień M, Gawlik J, Sajak T, Antoszczyk G. Choroby alergiczne dróg oddechowych i skóry u uczniów szkół podstawowych w rejonie uprzemysłowionym i wiejskim. Pol Merk Lek 1998, 5, 30, 351-353.
20. Pisiewicz K, Hałuszka J, Lesiak-Bednarek A, Zakrzewski J, Willim G, Doniec Z. Częstość występowania objawów i chorób alergicznych w latach 1989 i 1999. Pneumonol., Alergol. Pol., 2002 (w druku).
21. Pisiewicz K, Hałuszka J, Kurzawa R, Emeryk A, Bukowczan Z. Częstość występowania astmy u dzieci z wybranych regionów Polski. Klinika Pediatryczna 1996, (4) 5: 4-8.
22. Rajka G. Atopic dermatitis. Saunders - London 1955.
23. Raport NHLBI/WHO. Światowa strategia rozpoznawania, leczenia i prewencji astmy. Medycyna Praktyczna - wydanie specjalne 6/2002.
24. Romański B, Walczyński Z, Mierosławski W, Ruciński B. Próba oceny częstości występowania zaburzeń alergicznych u dzieci w szkołach Trójmiasta. Ped Pol 1967; 4:1101-1109.
25. Rudnik J, Sawicki F, Kłyś J. Epidemiological study on long-term effects on health of air pollution. Problemy Medycyny Wieku Rozwojowego 1977; suplement 7a.
26. Steering Committee. Worldwide variations in the prevalence of asthma symptoms: International Study on Asthma and Allergies in Childhood (ISAAC). Eur Respir J 1998, 12: 315-335.


powrót 

Patronowali nam